Tìm lời giải cho bài toán nhà nông "ly điền” - Kỳ I: Khi nông dân “lên bờ”

PhuthoPortal - Tính đến vụ mùa năm 2020, cả nước có hơn 58.000ha ruộng bỏ hoang, trong đó ruộng bỏ hoang liên tiếp từ 3 vụ trở lên chiếm 52%, còn lại là bỏ từ 1 - 2 vụ . Tại tỉnh Phú Thọ, mặc dù diện tích ruộng bỏ liên tiếp nhiều vụ không nhiều nhưng ruộng bỏ vụ, chỉ gieo cấy 1 vụ mỗi năm ngày càng tăng. Thực tế nông dân bỏ ruộng khiến nhiều người lo ngại và “nuối tiếc”, nhưng cũng có ý kiến đánh giá điều này thể hiện người dân đã tìm ra hướng phát triển kinh tế mới mang lại thu nhập cao hơn.

Kỳ I: Khi nông dân “lên bờ”

Trái với không khí sản xuất rộn ràng của vụ xuân, những cánh đồng thuộc xã Tiên Kiên, huyện Lâm Thao “im lìm” trong những ngày vụ mùa. Lác đác vài thửa ruộng còn lúa chét (lúa tái sinh) chưa thu hoạch, còn lại là các thửa ruộng bỏ hoang, kể cả những thửa có điều kiện canh tác thuận lợi về thủy lợi, nằm ngay sát đường lớn. Vào thời điểm thời tiết thuận lợi nhưng cả cánh đồng rộng mênh mông chỉ có vài ba người nông dân đang thăm nom. Bà Nguyễn Thị Thứ - Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp và Điện năng Tiên Kiên thở dài: “Qua rồi cái thời bà con “rủ nhau đi cấy đi cày”, 5 năm nay người dân trong xã chỉ gieo cấy vụ xuân thôi, còn lại ruộng đều bỏ không”.

Bà Nguyễn Thị Thứ trên cánh đồng chỉ còn sót lại lúa tái sinh từ vụ trước ở xã Tiên Kiên, huyện Lâm Thao

Đồng bằng bỏ ruộng

Đi khắp xã Tiên Kiên vào ban ngày chỉ thấy người già và trẻ con. Thanh niên hoặc trung niên có sức lao động đều vào nhà máy hoặc đi làm thuê hết cả. Ngay gia đình nhà bà Nguyễn Thị Thứ, hai vợ chồng bà làm hành chính, con lớn làm công nhân, con bé còn đi học, ruộng của nhà chẳng ai trông.

Ông Trần Đắc Thành - Chủ tịch UBND xã Tiên Kiên cho biết: Diện tích đất sản xuất nông nghiệp hơn 179ha thì 100% đều bỏ hoang vụ mùa. Trước kia, khi đến thời vụ gieo cấy lúa, cán bộ xã và khu dân cư trực tiếp đi kiểm tra, đôn đốc, nhắc nhở từng nhà gieo cấy chậm hoặc có biểu hiện muốn bỏ ruộng. Thế nhưng mấy năm nay tình trạng này ngày càng nhiều, được vận động hay cho giống nhưng bà con cũng nhất định không gieo cấy.

Chung tình trạng này, tại xã Xuân Lũng, để khắc phục khó khăn do địa hình ruộng bậc thang, đất chiêm trũng mưa ngập nắng cạn, xã đã quy hoạch một vùng trồng lúa tập trung khoảng hơn 30ha, giúp tăng khả năng phòng trừ sâu bệnh và chống chuột cho lúa cho vụ đông sắp tới. Thế nhưng qua khảo sát, người dân trong xã vẫn không mấy mặn mà với việc gieo trồng.

Những thửa ruộng bỏ trống cho cỏ mọc tại huyện Lâm Thao

Bài toán lợi ích được Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Lũng Nguyễn Tiến Đạt phân tích: Tính chi phí đầu tư trung bình cho 1 sào lúa hiện nay gồm thuê máy cày bừa, thuê cấy, thuê thu hoạch lúa, chi phí phân bón, thuốc trừ sâu, phí dịch vụ sản xuất nông nghiệp cũng lên đến gần 1 triệu đồng/sào, chưa kể chi phí phụ phát sinh. Sau khi thu hoạch, nếu được mùa mới thu được khoảng 2,5 tạ/sào, với giá thóc trên thị trường hiện nay là 5.500 - 6.000 đồng/kg thì sau khi trừ chi phí, người nông dân cũng chỉ lãi được vài trăm nghìn đồng. Với các diện tích lúa bị dịch bệnh gây hại nặng hoặc thời tiết bất thuận thì bà con có thể bị lỗ. Trong khi đó, công lao động đơn giản nhất là phụ hồ cũng là 200.000 đồng/ngày, công nhân làm việc trong các doanh nghiệp thu nhập trung bình 4 - 5 triệu đồng/tháng. Thế nên, người dân mới có tư tưởng chỉ cần “cấy một vụ, ăn cả năm”, còn thời gian thì làm các ngành nghề công nghiệp, dịch vụ khác.

Ông Lê Tùng Lâm - Phó Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Lâm Thao cho biết: Vụ mùa năm 2019, toàn huyện có trên 1.000ha ruộng không gieo cấy trong tổng số khoảng 3.200ha đất trồng lúa. Nguyên nhân là do sự chuyển dịch mạnh mẽ nguồn lao động từ lĩnh vực nông nghiệp sang các ngành nghề công nghiệp, dịch vụ khiến thiếu hụt rõ rệt lao động sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, hiệu quả sản xuất lúa thấp hơn so với nhiều các loại cây trồng khác, đặc biệt so với thu nhập của lao động ở các doanh nghiệp.

Đồi núi khó cấy

Vùng đồng bằng phát triển kinh tế thuận lợi, người dân có thêm nhiều nghề phụ mang lại thu nhập cao hơn nên chẳng thiết tha với cây lúa. Ngược lại, người dân vùng cao còn phụ thuộc vào nông nghiệp thì địa hình đồi núi, ruộng đất manh mún, không bằng phẳng, thiên tai diễn ra phức tạp dẫn đến “khó trăm bề”, khiến năng suất cây lúa không cao, nông dân dễ “nản” và bỏ ruộng.

Cán bộ xã Mỹ Lung, huyện Yên Lập kiểm tra lúa cấy vụ mùa

Ví dụ như tại Yên Lập, báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Đảng bộ huyện nhiệm kỳ 2015 -  2020 nhìn nhận một khó khăn lớn là trong 5 năm qua tình hình thiên tai, dịch bệnh xảy ra ở nhiều nơi, năng suất chất lượng sản phẩm nông nghiệp còn thấp. Huyện có địa hình chia cắt mạnh, hệ thống khe suốt nhiều và có độ dốc lớn. Riêng năm 2019, huyện chịu ảnh hưởng của 7 đợt thiên tai như bão lốc, mưa lớn, thiệt hại nhiều ha lúa và rau màu. Ông Hoàng Văn Cường - Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện chia sẻ: “Vụ mùa năm nay, toàn huyện gieo trồng 3.500ha lúa nhưng chưa dám dự đoán trước sản lượng vì mùa mưa bão mới bắt đầu. Cán bộ các xã phải vận động, động viên liên tục để người dân bám ruộng, bám đất”.

Tại xã Sơn Nga (nay là thị trấn Cẩm Khê), huyện Cẩm Khê điều kiện tự nhiên không thuận lợi, chủ yếu là đồng đất có địa hình phức tạp, ruộng bậc thang, úm bóng, lầy thụt là những nguyên nhân khiến người dân gặp khó khăn trong sản xuất nông nghiệp.

Bà Trần Thị Thu Hưởng - Trưởng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Cẩm Khê chia sẻ: Ruộng đồng manh mún là lý do chính khiến người dân chưa ứng dụng được công nghệ cao vào sản xuất, năng suất cây lúa thấp. Muốn thay thế mảnh ruộng nhỏ thành cánh đồng lớn để chủ động phòng chống thiên tai, dịch bệnh, nhiều địa phương đã tìm cách thực hiện dồn đổi, tích tụ ruộng đất. Tuy nhiên số ruộng “đẹp” chỉ chiếm 1/5 diện tích thực hiện dồn đổi, còn lại là đất lầy thụt, chênh lệch về hiệu quả sản xuất khiến nhiều hộ dân không dễ đồng thuận trong quá trình dồn đổi, phân chia. Ruộng vẫn xấu, năng suất không cao, khiến diện tích ruộng bỏ trống của xã tăng ở vụ mùa năm nay.

Là tỉnh nông nghiệp với tổng diện tích đất trồng lúa là 46,69 nghìn ha, trong đó đất chuyên trồng lúa nước 32,48 nghìn ha, phát triển nông nghiệp, nông thôn vẫn là chủ yếu nhưng hiện nay “nghề nông” giờ đã không còn “mặn mà” đối với nông dân Phú Thọ như trước nữa và hạt gạo cũng không còn là “bát cơm” duy nhất của các gia đình. Tình trạng “nông dân ly điền” không chỉ xảy ra ở 1, 2 huyện, thị mà gần như ở các địa phương trong tỉnh đều có, nhất là ở các huyện có diện tích đất ruộng lớn như Thanh Ba, Cẩm Khê, Đoan Hùng, Lâm Thao, Thanh Thủy, Phù Ninh... Bây giờ đi đến đâu cũng có thể nhìn thấy những thửa ruộng bỏ hoang cho cỏ mọc hoặc gặp tình trạng chỉ làm 1/3 hoặc 1/2 số ruộng có.

Ông Trần Tú Anh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhận định: Cái “được” dễ thấy trong câu chuyện bỏ vụ, bỏ ruộng là người nông dân đã tìm được nguồn thu nhập khác tốt hơn, dần dần thực hiện được đường lối chung của nước ta là giảm dần số lao động trong khu vực nông nghiệp. Cùng với đó, đất đai được nghỉ ngơi, môi trường được cải thiện. Thế nhưng nếu đất bỏ trống mà không dồn đổi, tập trung để sản xuất được, không mang lại giá trị thì gây lãng phí tài nguyên, ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất nông nghiệp. Như vậy, nông dân bỏ ruộng là tín hiệu vui trong quá trình phát triển kinh tế, nhưng đặt ra vấn đề cần phải có phương hướng quản lý, sử dụng đất đai sao cho hiệu quả.

Nguyễn Liên - Khánh Trang