“Hát Xoan Phú Thọ” – Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

PhuthoPortal - Hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể quý báu của vùng Đất Tổ nói riêng và trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam nói chung. Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục, còn gọi là hát cửa đình hay “Khúc môn đình”, là hình thức nghệ thuật đa yếu tố: Ca nhạc, hát, múa phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng. 
image001_357.jpg
Biểu diễn Hát Xoan Phú Thọ
Sách xưa kể lại…
Nguồn gốc của Hát Xoan có nhiều cách giải thích bằng huyền thoại được đặt vào thời các Vua Hùng dựng nước. Có chuyện kể rằng Vua Hùng đi tìm đất đóng đô, một hôm nghỉ chân ở nơi này là quê Xoan Phù Đức - An Thái, thấy các trẻ chăn trâu hát múa, vua rất ưa thích và lại dạy thêm nhiều điệu khúc nữa, những điệu hát múa ấy của Vua Hùng và các em chăn trâu, đó cũng là những điệu Xoan tiên.
Lại có câu chuyện kể rằng, vợ Vua Hùng đau bụng đã lâu ngày mà vẫn không sinh nở, một nàng hầu gái nói nên đón nàng Quế Hoa múa đẹp hát hay đến múa hát. Quế Hoa được gọi đến trước giường, uốn tay đưa chân, dáng như tiên, giọng như suối, sắc như hoa... Vợ Vua Hùng xem múa nghe hát quả nhiên vui vẻ sinh ra được 3 người con trai tuấn tú khác thường. Vua Hùng rất vui mừng, truyền cho các công chúa trong cung nữ đều học những điệu múa hát của Quế Hoa. Lúc đó vào mùa xuân nên vua đặt tên các điệu múa hát đó là Hát Xuân.
image003_230.jpg
Biểu diễn Hát Xoan tại Đình cổ Hùng Lô
Chuyện dân gian xã Cao Mại kể rằng Nguyệt Cư công chúa - Vua Bà xã Cao Mại lúc lọt lòng mẹ cứ khóc hoài không ai dỗ được, chỉ khi nghe người làng An Thái hát em mới nín khóc, cứ như thế cho tới năm em lên ba tuổi. Các cụ còn kể rằng Nguyệt Cư qua làng An Thái được nghe hát rồi đau bụng đẻ, quân gia phải khiêng kiệu chạy thật nhanh về trang để bà kịp sinh nở. Cũng vì những tình tiết trên mà ở Cao Mại có lệ chạy kiệu Vua Bà và có hát Xoan trong các ngày đình đám tế lễ, đó là những trò diễn hội làng có ý nghĩa kỷ niệm.
Một số nhà nghiên cứu âm nhạc lại cho rằng: Hát Xoan xuất hiện vào khoảng thế kỷ XV (tức là đời hậu Lê), lời ca Xoan có những đặc điểm như hình thức, văn chương của thế kỷ XV, nghĩa là hình thể chưa cố định, vừa gồm các thể thất ngôn, vừa xen kẽ những câu 6 tiếng và kết luận rằng: Hát Xoan là một hình thức âm nhạc phong tục phát sinh từ thời kỳ nhà Lê.
Giá trị nghệ thuật đặc sắc của Hát Xoan
Hát Xoan có 3 chặng: Hát nghi lễ, hát quả cách và hát giao duyên (hát hội). Hát nghi lễ gồm các bài: Hát chào Vua, mời Vua, Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám. Hát quả cách gồm 14 bài (quả là bài; cách là hình thức hát, lối hát): Kiều giang cách; Nhàn ngâm cách; Tràng mai cách; Ngư tiều canh mục cách; Đối dẫy cách; Hồi liên cách; Xoan thời cách; Hạ thời cách; Thu thời cách; Đông thời cách; Tứ mùa cách; Thuyền chèo cách; Tứ dân cách; Chơi dâu cách. Hát hội gồm nhiều bài, hát tự do phóng khoáng, nội dung các bài hát mang tính trữ tình sâu sắc: Thết trầu (còn gọi là Bợm gái); Bỏ bộ; Xin huê - Đố huê; Đố chữ; Hát đúm; Cài huê; Mó cá...
Gốc của hát Xoan ở vùng Phú Thọ, sau đó lan tỏa tới các làng quê thuộc đôi bờ sông Lô, sông Hồng, qua cả tỉnh Vĩnh Phúc. Bốn phường Xoan cổ là An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét nằm ở 2 xã Kim Đức và Phượng Lâu (Phú Thọ).
Ca nhạc của Xoan là ca nhạc biểu diễn với đầy đủ các dạng thức nhạc hát: hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp. Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình.
image005_137.jpg
Khách quốc tế tham quan và thưởng thức Hát Xoan tại Phú Thọ
Trong hát Xoan, múa và hát luôn đi cùng và kết hợp với nhau, dùng điệu múa minh họa nội dung cho lời ca. Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định. Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng, xen mô tả sản xuất. Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách). Sau phần hát cách đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân. Mỗi tiết mục nối tiếp nhau ở đây thường gắn với những động tác và đội hình múa, hoặc lối diễn mang tính chất hoạt cảnh như: Hát gái, bỏ bộ, xin huê, đố huê, đố chữ, gài huê, hát đúm, đánh cá... Sức sống của hát Xoan chính là ở sự kết hợp của loại hình hát lễ nghi với hát giao duyên, tồn tại lâu dài và được nhiều thế hệ yêu thích.
Hát Xoan có tổ chức hết sức chặt chẽ. Những người đi hát Xoan thường sống cùng chòm xóm và tổ chức thành phường. Đây là một tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng, phần lớn có quan hệ họ hàng với nhau. Người đứng đầu một phường Xoan (hay họ Xoan) gọi là ông Trùm. Ông Trùm là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Các thành viên thì gọi trai là Kép, gái là Đào. Mỗi phường Xoan có khoảng 15 đến 18 người. Nam mặc áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, dải yếm các mầu, quần lụa, đeo xà tích. Những làng có người đi hát Xoan này nước nghĩa với phường Xoan và các phường Xoan cũng nước nghĩa với nhau. Họ coi nhau thân thiết như anh em, nhưng tuyệt đối đào kép Xoan không được lấy nam nữ thanh niên của làng nước nghĩa.
Hát xoan hội đủ các yêu cầu cần thiết để được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đó là hình thức âm nhạc cổ, kết hợp được yếu tố văn hóa, lịch sử và nghệ thuật, độc đáo ở lời ca, giai điệu và làn điệu; chứa đựng nhiều giá trị văn hóa và được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế kỷ, không bị biến mất trong đời sống hiện đại.
Trên chặng đường dài của lịch sử, Hát Xoan đã được nhiều thế hệ nối tiếp trao truyền; nhiều người có chức sắc; các nhân sĩ trí thức đã nâng đỡ, tạo điều kiện duy trì, phát triển. Do nguồn gốc của Hát Xoan gắn với những câu chuyện truyền thuyết của thời đại Vua Hùng; các làng Xoan gốc đều là những ngôi làng cổ nằm trên địa bàn trung tâm nước Văn Lang như: Kim Đái, Phù Đức, Thét (xã Kim Đức), An Thái (xã Phượng Lâu), thành phố Việt Trì, nên Hát Xoan còn bảo lưu được nhiều yếu tố cổ thuộc tầng sâu của Văn hóa dân gian thời đại bình minh lịch sử dựng nước của dân tộc ta.
Hát Xoan trong cuộc sống hôm nay
Với những giá trị nổi bật toàn cầu, ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6 của Ủy ban liên Chính phủ về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali - Indonesia, Hồ sơ Hát Xoan - Phú Thọ của Việt Nam đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.
image009_48.jpg
Ông Michael Croft trao bằng ghi danh “Hát Xoan Phú Thọ” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cho đại diện Trung ương và địa phương
Ngày 8/12/2017, tại Hội nghị lần thứ 12, Ủy ban liên Chính phủ về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO đã chính thức đưa Hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là trường hợp đầu tiên và duy nhất trong lịch sử của UNESCO. Sự kiện này đã đánh dấu thành công bước đầu của tỉnh Phú Thọ và của cộng đồng đã nỗ lực, quyết tâm thực hiện cam kết bảo vệ di sản Hát Xoan trong tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp suốt 6 năm qua.
Trải qua tiến trình phát triển của lịch sử, từ thời đại các Vua Hùng dựng nước Văn Lang đến chế độ Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hát Xoan vẫn tồn tại và đang hiện diện với nghệ thuật đặc sắc riêng biệt: Hát thờ Vua Hùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật tiêu biểu thời đại Hùng Vương; hát trước cửa đình và hát vào mùa xuân; hát lễ và hát đám. Nét đặc sắc hơn cả của Hát Xoan là khi múa có hát và ngược lại khi hát có múa trong âm vang tiếng nhạc cụ chỉ là một chiếc trống da.
Hát Xoan hiện có ở 18 xã của hai tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc, trong đó 15 xã, phường thuộc thành phố Việt Trì, các huyện Phù Ninh, Lâm Thao, Tam Nông và Đoan Hùng (tỉnh Phú Thọ) và 3 xã thuộc 3 huyện Lập Thạch, Sông Lô và Vĩnh Tường (tỉnh Vĩnh Phúc). Trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, hiện có 4 phường Xoan được thành lập đang hoạt động tại thành phố Việt Trì, đó là phường Xoan An Thái, phường Xoan Thét, phường Xoan Phù Đức và phường Xoan Kim Đái.
Hát Xoan thường được biểu diễn vào các dịp: Vào mùa xuân: các phường Xoan ở tỉnh Phú Thọ lần lượt khai xuân ở đình, miếu ngay từ mùng một Tết đầu năm. Buổi sáng các ngày Tết, phường Xoan làng nào hát ở đình làng ấy, tới chiều tối, các phường Xoan lại họp lại với nhau lần lượt hát ở đình, miếu như sau: mùng một, hát ở đình Cả và miếu Cấm làng An Thái (xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì); mùng hai, hát ở đình Đơi làng Kim Đới; mùng ba, hát ở miếu Lãi Lèn làng Phù Đức; mùng bốn, hát ở đình Thét làng Thét (xã Kim Đức, thành phố Việt Trì). Vào ngày mùng 5, thường hát ở đền Hùng (xã Hy Cương, thành phố Việt Trì). Thời điểm hát được quy định tại một điểm hát nhất định, mỗi “phường” chọn một vị trí cửa đình; Lễ hội đền Hùng tại Phú Thọ: Thường diễn ra từ ngày 5–10/3 âm lịch hàng năm. Vào ngày giỗ Tổ, cũng là ngày chính hội (10 tháng 3 âm lịch) có tiến hành nghi lễ hát thờ (tục gọi là hát Xoan). Đây là một lễ thức rất quan trọng và độc đáo. Ngoài ra, trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, thường liên tục có các chương trình hát Xoan làng cổ phục vụ du khách thập phương hành hương về đất Tổ.
HÁT XOAN ĐÓN ĐÀO - DUYÊN XƯA THẮM LẠI
Hát Xoan đón đào là một trong những hình thức biểu hiện giao lưu của hát Xoan nước nghĩa. Thực chất của hình thức hát Xoan nước nghĩa là việc giao lưu hát Xoan của các phường Xoan gốc với các làng có liên quan trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương với nội dung khẩn nguyện, giao kết, cầu chúc của cư dân các làng làm nông nghiệp.
Tùy theo phong tục từng làng mà cách đón tiếp cósự thể hiện khác nhau nhưng cách đón tiếp để lại tới ngày nay nhiều ấn tượng nhất là cuộc đón phường Xoan An Thái của dân làng Đức Bác (xã Đức Bác, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc).
Làng Đức Bác còn gọi là Đức Liệp (Kẻ Lép) là một làng bên bờ sông Lô, nơi vừa có đồi gò, ruộng đầm, vừa có bờ bãi bên sông. Đền, đình làng ở đây thờ nhị vị Thánh ông và Thánh bà là Trôi Sơn đại thần và Nương Nương công chúa.
Một năm làng có 3 kỳ lễ hội: Kỳ thứ nhất vào ngày mồng 1 tháng Hai âm lịch, gọi là "tiệc khai xuân cầu đình". Ngoài lễ vật hương hoa người ta còn làm hình một cái âm vật bằng mo cau để ở đền Thánh bà và hình một cái dương vật bằng gỗ vông để ở đền Thánh ông. Chiều tối mồng 1 rước hai"vật giống" ấy về đình, trước cuộc hát Xoan thờ có tục làm hèm: Chạm hai vật giống ấy vào nhau ba lần rồi đặt lên bàn làm lễ yên vị.
Kỳ lễ hội thứ hai diễn ra vào ngày mồng 1 tháng Sáu âm lịch, gọi là "hạ điền cầu nước". Hội có bơi chải, bơi sang Kẻ Nổi (xã Phượng Lâu, Phong châu), nơi kết nghĩa để lấy nước và mấy con mạ về cấy xuống đồng nhà.
Kỳ lễ hội thứ ba diễn ra vào ngày trung tuần tháng Tám âm lịch ở đền Thánh ông. Tiệc cầu có gỏi cá làm lễ vật chính.
Như vậy, trong ba kỳ lễ hội của làng hàng năm chỉ có kỳ lễ hội "khai xuân cầu đình" là có Hát Xoan thờ thần.
Chuyện xưa kể lại rằng: Từ sáng sớm ngày mồng 1 tháng Hai năm Âm lịch (ngày tiệc khai xuân cầu đình của làng), 8 trai làng Đức Bác, mỗi người đeo một trống bản cùng một số người đại diện, ra bến sông đầu làng đón phường Xoan An Thái.
Hôm ấy, ông Trùm phường mặc trang phục áo dài vải the đen, đầu đội khăn sếp đen, quần vải trắng, tay cầm ô đen, chân đi guốc mộc. Cùng đi với ông Trùm có có 1 ôngnhạc công thuần thục giữ nhịp trống phách; 8 đến 12 cô đào (tuổi từ 13 đến 20, đều chưa lấy chồng) và hai anh kép nhỏ (tuổi dưới 15). Các đào Xoan mặc áo dài, đầu đội khăn nhung, mặc quần láng đenchít khăn mỏ quạ, tay nải khoác vai, đi chân đất; Kép đầu đội khăn lượt, mặc áo the thâm, quần trắng, đầu thắt dải nhiễu điều, đi chân đất.
Khi đoàn thuyền chở phường Xoan cập bờ, tiếng trống khua vang rộn khắp bến sông. Sau đôi câu hát trao duyên tình tứ, các trai làng đeo trống vào cổ cho đào. Rồi từng cặp, từng cặp, nữ đeo trống trước bụng,đi giật lùi; nam cầm dùi gõ vào mặt trống, họ vừa đi vừa cất tiếng hát trao duyên trong nhịp trống rộn ràng.
Cuộc đón tiếp nồng thắm vì thế cứ dùng dằng từ sáng sớm cho đến quá trưa họ mới về tới đình làng. Họ hát đối đáp suốt từ bờ sông đến sân đình.
Khi phường Xoan về đến đình làng thì cũng là lúc hai cỗ kiệu rước "vật giống" ở hai đền về đến đình, phường Xoan được ông chủ tế cùng những bậc cao niên trong làng đón tiếp rất thân mật. Sau khi làm lễ hèm, phường Xoan bắt đầu cuộc hát. Mở đầu là hát múa mời vua về dự hội đình với dân làng; tiếp theo là hát quả cách, hát những bài chúc vua, những bài kể về lịch sử và nghề nghiệp của cư dân lúa nước; cuối cùng là hát giao duyên nam nữ giữa đào Xoan và trai làng.
image015_19.jpg
Sau mỗi lần đi hát trở về, phường Xoan thường nhận được tiền hoặc gạo của làng sở tại ban cho. Dân làng Đức Bác kể rằng: Ngày xưa mỗi lần phường Xoan đến hát, làng thu mỗi suất đinh một đấu gạo hoặc lượng ngô, thóc tương đương để góp vào làm phần thưởng cho phường.
Dã hội, phường Xoan ra về, các trai làng gánh gạo, thóc, ngô tiễn phường Xoan ra tới bến đò ngang.Thù lao nhận được sau khi bớt lại để làm quỹ chung do ông Trùm phường giữ, số còn lại chia đều cho các thành viên.
Hát Xoan vừa là sản phẩm, vừa là hiện tượng văn hóa dân gian đặc trưng của vùng đất Tổ Hùng Vương. Hát Xoan đón đào, duyên xưa thắm lại là một bản tình ca mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.